هواپیماهای آمریکا و اسرائیل کوه‌های اطراف یزد را به‌مدت ۴۰ روز بمباران کردند تا یکی از مهم‌ترین پروژه‌های نظامی ایران را از کار بیندازند: مجتمعی موشکی که در اعماق کوه‌های گرانیتی بالاتر از شهر باستانی و کویری یزد حفر شده بود.

با این حال، به گفته ساکنان منطقه، موشک‌های ایرانی همچنان شلیک می‌شدند. یکی از ساکنان یزد به فایننشال تایمز گفت: «نیروهای آمریکا و اسرائیل مدام آن کوه‌ها را بمباران می‌کردند و ایران تا آخرین لحظات پیش از آتش‌بس همچنان موشک پرتاب می‌کرد.»

مقاومت «شهرهای موشکی» زیرزمینی ایران اکنون به یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین موضوع‌ها پس از بمباران آمریکا و اسرائیل در اوایل سال جاری تبدیل شده است.

درحالی‌که دونالد ترامپ بر خسارت‌های واردشده به این تاسیسات متمرکز است، مقام‌های ایرانی و برخی تحلیلگران خارجی معتقدند جنگ نشان داد نیروی موشکی جمهوری اسلامی را می‌توان تضعیف کرد، اما نمی‌توان از بین برد. بخش بزرگی از زرادخانه تهران اکنون بار دیگر برای رویارویی بعدی آماده است.

فایننشال تایمز می‌نویسد این موضوع به تهران کمک کرده است تا هسته اصلی راهبرد نامتقارنش در برابر آمریکا و اسرائیل را حفظ کند، و حتی پس از هفته‌ها بمباران، جسورترش کرده است تا زیرساخت‌های انرژی و کشتی‌رانی در خلیج فارس را تهدید کند. در تبادل آتش این هفته میان ایران، اسرائیل و آمریکا، چندین موج حملات موشک‌های بالستیک ازسوی سپاه پاسداران صورت گرفت.

یکی از افراد نزدیک به جمهوری اسلامی به فایننشال تایمز گفت جنگ و سرنوشت شهرهای موشکی باور رهبران جمهوری اسلامی را بیش از پیش تقویت کرده که قدرت نظامی، نه دیپلماسی، تضمین نهایی امنیت است.

او گفت: «بیش از هر زمان دیگری به این نتیجه رسیده‌ایم که اعتماد‌سازی راهبردی بی‌معناست. فقط قدرت می‌تواند بازدارنده باشد، نه بحث درباره حقوقمان در مجامع بین‌المللی. دشمن باید در مورد توانایی‌های ما قانع شود و دیگر هرگز نباید اجازه پیدا کند دچار اشتباه محاسباتی شود. ایران عملا نشان می‌دهد که آماده است فراتر از دشمنانش پیش برود.»

او مدعی شد مجتمع موشکی یزد حدود ۵۰۰ متر در دل کوه‌های گرانیتی اطراف امتداد دارد و در تمام مدت جنگ فعال باقی مانده است. به گفته او، بمباران‌ها ورودی‌های شهرهای موشکی را تخریب کرد، اما این ورودی‌ها به‌نسبت سریع دوباره باز شدند.

ترامپ در سخنرانی آغاز جنگ در ۲۸ فوریه گفته بود: «ما موشک‌های آن‌ها را نابود خواهیم کرد و صنعت موشکی‌شان را به‌کلی با خاک یکسان می‌کنیم. دوباره کاملا محو خواهد شد.» اسرائیل نیز در آوریل اعلام کرد بیشتر پرتابگرهای ایرانی «از کار افتاده‌اند».

اما ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا که در رسانه‌های آمریکایی منتشر شد، نشان می‌دهد ایران همچنان حدود ۷۰ درصد پرتابگرهای متحرک و حدود ۷۰ درصد ذخیره موشکی پیش از جنگ را حفظ کرده است. این گزارش‌ها همچنین حاکی از آن بود که تهران دسترسی به بسیاری از سایت‌های موشکی، پرتابگرها و تاسیسات زیرزمینی، از جمله مواضع مستقر در امتداد تنگه هرمز، را دوباره برقرار کرده است.

یک دیپلمات ارشد غربی در تهران به فایننشال تایمز گفت این برآوردها تا حد زیادی با ارزیابی‌های او همخوانی دارد. او گفت: «ما معتقدیم آن‌ها بخش قابل‌توجهی از زرادخانه و توانایی‌‌شان را حفظ کرده‌اند. ورودی برخی تونل‌ها بمباران شد، اما آن‌ها می‌توانستند مسیر خروج را حفاری کنند.»

روایت ساکنان محلی نیز به نظر می‌رسد این موضوع را تایید می‌کند. یکی از ساکنان استان کرمانشاه گفت: «خیلی وقت‌ها فقط چند ساعت بعد از بمباران، ایران دوباره از همان مناطق موشک شلیک می‌کرد. باورمان نمی‌شد این تاسیسات بتوانند چنین حملات سنگینی را تحمل کنند.»

سم لیر، از مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات جیمز مارتین، گفت نگاه‌ها به شهرهای موشکی پس از جنگ تغییر کرده است و این موضوع به تفسیرهای مختلف از اهداف ایران و بازه زمانی تحلیل بستگی دارد.

او گفت در شدیدترین مرحله جنگ، میزان شلیک موشک‌ ایران از سطح بالا به چند ده موشک در روز کاهش پیدا کرد، که نشان می‌دهد کارزار سرکوب آمریکا و اسرائیل بی‌تاثیر نبوده است.

اما او افزود: «اگر در یک چارچوب زمانی گسترده‌تر نگاه کنیم، شهرهای موشکی موفق شده‌اند بخش بزرگی از نیروی موشکی ایران را حفظ کنند. این راهبردی است که این دارایی را برای دورهای بعدی درگیری حفظ می‌کند... با زمان کافی و بیل کافی، می‌توان دوباره راه خروج را حفاری کرد.»

در حالی که حجم شلیک موشک‌ها کم و زیاد می‌شد، ایران بارها نشان داد که می‌تواند به‌سرعت به حملات آمریکا و اسرائیل پاسخ مشابه بدهد؛ به‌ویژه با استفاده از زرادخانه موشک‌های کوتاه‌برد که تاسیسات انرژی و دیگر زیرساخت‌ها در کشورهای خلیج فارس را هدف قرار داد.

نیکول گراجوسکی، استادیار دانشگاه ساینس‌ پو، گفت شواهد جنگ نشان می‌دهد ایران بسیار سریع‌تر از آنچه بسیاری انتظار داشتند، دسترسی به بخش‌هایی از این شبکه را بازسازی کرده است.

او گفت: «ما فقط در مراحل پایانی جنگ متوجه این موضوع شدیم، چون حملات مداوم به یک پایگاه انجام می‌شد و بعد ایران از همان‌جا موشک شلیک می‌کرد. آن‌ها حتی در طول جنگ هم بخش زیادی از پایگاه‌ها را حفاری می‌کردند.»

به گفته او، الگوی تکرارشونده حملات و سپس پرتاب موشک‌ها نشان می‌دهد یا حفاری‌ها و تعمیرات به‌سرعت انجام می‌شد یا از تجهیزات فریب‌دهنده استفاده شده است.

گراجوسکی افزود: «سرعت پاکسازی و بازسازی پایگاه‌های موشکی در طول جنگ، دست‌کم تا حدی که بتوانند چند موشک شلیک کنند و دوباره عملیاتی شوند، واقعا چشمگیر بود.»

او با اذعان به ضعف‌های راهبرد موشکی ایران، گفت این نیرو به‌ویژه در حمله به اهدافی در خلیج فارس، بهتر از آنچه بسیاری انتظار داشتند عمل کرده است.

این استاد دانشگاه گفت: «راهبرد موشکی راهبرد بقا بود. جنبه بقاپذیری آن زمانی اهمیت پیدا می‌کند که از منظر بلندمدت و راهبردی نگاه کنیم، نه فقط از دید تاکتیکی و عملیاتی.»

تعداد دقیق مجتمع‌های موشکی زیرزمینی همچنان مشخص نیست. تحلیلگران برآورد می‌کنند ایران ده‌ها تاسیسات از این دست در سراسر کشور دارد که بسیاری از آن‌ها در اعماق مناطق کوهستانی قرار دارند.

موقعیت جغرافیایی این مراکز بسیار تعیین‌کننده بوده است. دکر اولث، تحلیلگر پژوهشی مرکز تحلیل‌های دریایی، گفت تاسیسات نزدیک مرزهای غربی ایران آسیب‌پذیرتر بودند، زیرا پهپادها می‌توانستند بر فراز آن‌ها پرواز کنند و پرتابگرها را هنگام خروج از تونل‌‌ها هدف قرار دهند. اما جلوگیری از فعالیت تاسیساتی که در عمق خاک ایران قرار داشتند دشوارتر بود.

او گفت: «مشکل آمریکا و اسرائیل این بود که برای مهار بسیاری از این پایگاه‌ها، عملیات مستمر و گسترده لازم است.»

یک منبع دیگر نزدیک به جمهوری اسلامی به فایننشال تایمز گفت عمق بسیاری از این سایت‌ها باعث شد آن‌ها عملا در برابر بمباران متعارف مصون باشند. او گفت از برخی مراکز حتی در طول جنگ استفاده نشد، چون تاسیسات متعدد دیگری همچنان عملیاتی بودند.

او گفت: «هیچ بمب‌افکنی نمی‌تواند کار زیادی علیه تاسیساتی که بیش از ۷۰ متر زیر زمین دفن شده‌اند انجام دهد. دیدن بمب‌افکن‌های بی-۵۲ که چندین بمب سنگرشکن روی یک سایت می‌انداختند وحشتناک بود. با این حال، فقط چند ساعت بعد دوباره از همان محل موشک شلیک می‌شد. این‌ها نابودشدنی نیستند، تمام!»

ایران تجربه گسترده‌ای در حفاری تونل دارد، تجربه‌ای که طی دهه‌ها ساخت مترو و تونل‌های طولانی در مناطق کوهستانی به دست آمده است. گراجوسکی گفت ایران درس‌های مهمی نیز از کره شمالی آموخت، به‌ویژه پس از سفر امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده پیشین نیروی موشکی سپاه پاسداران که سال گذشته در حمله اسرائیل کشته شد.

گراجوسکی گفت: «او مسئول بخش ساخت‌وساز نیروی موشکی هم بود. به کره شمالی رفت، سیلوهای موشکی زیرزمینی آن‌ها را دید و گفت این فوق‌العاده است. ما واقعا می‌توانیم از خود دفاع کنیم و این شهرها را بسازیم، حتی به پدافند هوایی نیاز ندارید.»

عامل دیگر، حرکت تهران به سمت تمرکززدایی برنامه موشکی در دو دهه گذشته بود، تا ضعف نیروی هوایی و محدودیت توان پدافند هوایی را جبران کند.

این روند تاب‌آوری را افزایش داد، اما در عین حال، جایگاه سپاه پاسداران را که بخش بزرگی از برنامه موشکی را مدیریت می‌کند تقویت کرد. تحلیلگران معتقدند جنگ احتمالا این روند را بیش از پیش تقویت خواهد کرد.