باستانشناسان بهتازگی در یک مجموعه زیرزمینی دستکند و رازآلود در منطقه قدبرا، واقع در حاشیه غربی شهرستان الیگودرز در استان لرستان، که شواهد اولیه قدمت آن را به اواخر دوره ساسانی منسوب میکند، کاوشهایی را آغاز کردهاند. این محوطه تاریخی سالها میان زمینهای کشاورزی و زیر لایههای خاک و رسوبات پنهان مانده بود، اما اکنون با ورود تیمهای تخصصی، رازهای نهفته آن بهتدریج در حال کشف شدن است.
بررسیهای اولیه نشان میدهد قدبرا نمونهای شاخص از معماری دستکند است. یعنی سازههایی که بدون استفاده از مصالح ساختمانی متعارف و تنها با تراشیدن، تخلیه و بهرهگیری از بستر طبیعی زمین شکل داده شدهاند.
این نوع معماری که پاسخی هوشمندانه به شرایط اقلیمی، بهویژه سرمای سخت شرق لرستان به شمار میرود، از نظر ساختار و کارکرد با برخی شهرهای زیرزمینی معروف ایران قابلمقایسه است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
به گزارش خبرگزاری ایسنا، در جریان کاوشهای فاز نخست مجموعه قدبرا، مجموعهای از دالانها و دهانه دو اتاق شناسایی شد و نشانههایی از گستردگی بیشتر این محوطه به دست آمد که ادامه پژوهشها را در فازهای بعدی ضروری کرد.
از مهمترین یافتههای این کاوش میتوان به سفالینههایی اشاره کرد که شناسنامه زمانی این مجموعه شناخته میشوند و کاربری مستمر این فضا را از اواخر دوره ساسانی تا قرون میانی اسلامی تایید میکنند.
کارشناسان با توجه به ساختار این محوطه که از شبکهای از دالانها، تونلها، دهلیزها و اتاقهای زیرزمینی تشکیل شده است، معتقدند قدبرا برای تبدیل شدن به یک سایتموزه ظرفیت بالایی دارد و میتواند بهعنوان یکی از جاذبههای تاریخی و گردشگری مهم منطقه معرفی شود.
نکته واجداهمیت این است که کاوشهای باستانشناسی در این مجموعه امسال برای نخستین بار آغاز شد، حال آنکه این محوطه بیش از سه دهه قبل و در سال ۱۳۷۲ به ثبت ملی رسیده بود. چنانچه کاوشهای باستانشناسی همان سالهای کشف و ثبت ملی آغاز شده بود، احتمال داشت بخش زیادی از این مجموعه از خطر تخریب در امان بماند.
با این حال با وجود آسیبهایی که طی سالهای گذشته بر اثر کشتوکار غیرمجاز و خاکبرداریهای بیرویه به این محوطه وارد شده و ارتفاع تپه را کاهش داده، شواهد مهندسی دقیق و پیشرفته نیاکان ما در عمق زمین همچنان باقی مانده است.
استان لرستان به دلیل شرایط طبیعی و ناهمواریهای کوهستانی، از دیرباز میزبان نمونههای متعددی از معماری دستکند بوده است. برخی از این آثار همچون غار تاریخی کوگان، در دل صخرهها و ارتفاعات شکل گرفتند. در سالهای اخیر هم فضاهای دستکند زیرزمینی دیگری در نقاط مختلف استان شناسایی شد. با این حال، طبق اعلام اداره کل میراث فرهنگی، مجموعه تازه کاوششده در الیگودرز از نظر گستردگی و ویژگیهای معماری در میان آثار مشابه استان، جایگاهی ویژه و متمایز دارد.
باستانشناسان با توجه به آبوهوای سرد الیگودرز، احتمال میدهند این مجموعه زیرزمینی با هدف تامین امنیت، در امان ماندن از سرمای شدید زمستان یا ترکیبی از این عوامل استفاده شده باشد. با این حال تعیین کاربری دقیق و دورههای مختلف بهرهبرداری از آن به ادامه کاوشها و مطالعات تخصصی آینده وابسته است.
میراث فرهنگی میگوید کاوش در این محوطه هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و بخشهای گستردهای از آن زیر لایههای خاک پنهان است. به طوری که پژوهشگران معتقدند بررسی کامل این مجموعه میتواند سالها زمان ببرد و در آینده به شناخت بهتر تاریخ استقرار انسان در منطقه زاگرس و همچنین توسعه گردشگری فرهنگی در لرستان کمک شایانی کند.
معماری دستکند از کهنترین شیوههای معماری به شمار میرود که از هزاران سال پیش در بسیاری از نقاط جهان و بهویژه در ایران رواج داشت. انسانها برای ایجاد پناهگاه، انبار، نیایشگاه، آرامگاه، سکونتگاه یا فضاهای دفاعی، دل کوهها، صخرهها و گاه لایههای خاکی زمین را میکندند و بدون استفاده از مصالح ساختمانی و تنها با تخلیه حجم از دل کوه یا زمین، فضایی معماریگونه به وجود میآوردند.
در ایران نمونههای شناختهشدهای از معماری دستکند از دورههای مختلف تاریخی وجود دارد. از جمله روستای صخرهای میمند در کرمان، روستای کندوان در آذربایجان شرقی، غارهای دستکند کوگان در لرستان و مجموعههای زیرزمینی نوشآباد در کاشان.
