سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) به مناسبت روز جهانی محیط زیست، ۱۴ ذخیرهگاه زیستکره (ذخیرهگاههای زیستکره Biosphere Reserves، مناطق حفاظتشده بینالمللی تحت نظارت یونسکو هستند که هدف آنها ایجاد تعادل میان حفظ تنوع زیستی و توسعه پایدار جوامع محلی است. این مناطق به عنوان «آزمایشگاههای یادگیری» برای اجرای الگوهای همزیستی انسان و طبیعت عمل میکنند) جدید در ۱۴ کشور جهان را به فهرست «شبکه جهانی ذخیرهگاههای زیستکره» افزود. در این اقدام که با هدف گسترش و تقویت شبکه جهانی مناطق حفاظتشده و ارتقای مدیریت پایدار منابع طبیعی انجام شد، ذخیرهگاه زیستکره «دالانکوهــقمیشلو» از ایران نیز به ثبت رسید.
بر اساس اعلام یونسکو، با ثبت این مناطق جدید، تعداد اعضای «شبکه جهانی ذخیرهگاههای زیستکره» به ۷۹۷ سایت در ۱۴۵ کشور جهان افزایش یافت. در این دوره، سه کشور آروبا، مونتهنگرو و تیمور شرقی برای نخستین بار صاحب ذخیرهگاه زیستکره شدند.
زیستگاه ارزشمند فلات مرکزی ایران
ذخیرهگاه زیستکره دالانکوهــقمیشلو در شمالغرب استان اصفهان و در محدوده شهرستان تیران و کرون قرار دارد. پارک ملی و پناهگاه حیات وحش قمیشلو در حدود ۴۶ کیلومتری شمالغرب شهر اصفهان واقع شده است و از شمال به شهر علویجه و روستاهای هسنیجه و حسینآباد، از غرب به روستاهای میرآباد، مبارکه، محمدیه، افجان، تندران، ورپشت و جاجا، از جنوب به شهرهای تیران، نجفآباد و خمینیشهر و از شرق به شهرهای اصفهان و شاهینشهر و روستای جهادآباد محدود میشود.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
بر اساس آخرین آمار رسمی سازمان حفاظت محیط زیست، وسعت پارک ملی قمیشلو ۲۹ هزار و ۸۲۹ هکتار و وسعت پناهگاه حیات وحش قمیشلو ۸۴ هزار و ۱۰۷ هکتار است. برخی پژوهشگران این منطقه را قدیمیترین منطقه حفاظتشده جهان میدانند.
پیشینه حفاظت از قمیشلو به حدود ۱۵۰ سال پیش بازمیگردد. یعنی زمانی که ظلالسلطان، فرزند ارشد ناصرالدین شاه و حاکم وقت اصفهان، این منطقه را قُرق و بهعنوان شکارگاه اختصاصی خود تعیین و حتی چرای دام را در آنجا محدود کرد. البته این اقدام با هدف حفاظت از شکارگاه سلطنتی انجام شد، با این حال در عمل، به حفظ بخشی از زیستبوم منطقه منجر شد.
روند حفاظت رسمی از قمیشلو در دوره معاصر از سال ۱۳۴۳ آغاز شد؛ زمانی که کانون شکار ایران محدودهای به وسعت ۳۷ هزار هکتار را بهعنوان منطقه حفاظتشده به رسمیت شناخت. در سال ۱۳۵۰، مناطق سیاهکوه و عمرکوه در مجاورت آن هم بهعنوان منطقه شکار ممنوع تصویب شدند. سرانجام در سال ۱۳۷۴ با الحاق این مناطق، «پناهگاه حیات وحش قمیشلو» شکل گرفت و جایگاه حفاظتی گستردهتری پیدا کرد.
در ادامه و با توجه به اهمیت اکولوژیک منطقه، سه منطقه امن کرالیاس، کهوک و لاسمیان نیز به آن افزوده شد و در نهایت بخشی از این مجموعه به وسعت نزدیک به ۳۰ هزار هکتار، بر اساس مصوبه شماره ۲۹۷ مورخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۶، به «پارک ملی قمیشلو» و در زمره مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست ارتقا پیدا کرد.
آنچه قمیشلو را به یکی از ارزشمندترین مناطق حفاظتشده ایران تبدیل کرده، تنوع چشمگیر زیستگاهها و غنای اکولوژیک آن است. این پارک از دو چشمانداز اصلی کوهستانی و دشتی تشکیل شده است. ارتفاعات بهصورت پراکنده در سراسر منطقه دیده میشوند، اما بیشترین تمرکز مناطق کوهستانی در بخش جنوبی است.
ارتفاع منطقه از حدود یک هزار و ۶۸۷ متر از سطح دریا در بخشهای غربی تا دو هزار و ۷۶۷ متر در ارتفاعات جنوبی متغیر است. در حالی که بخش غربی عمدتا سیمایی دشتی و کمارتفاع دارد، در میان رشتهکوهها و ارتفاعات سایر نقاط منطقه دشتهای متعددی نیز گسترده شدهاند. شبکه آبراهههای قمیشلو را مجموعهای از مسیلها و آبراهههای فصلی تشکیل میدهند که در جهات مختلف جریان دارند و آبهای سطحی منطقه را تخلیه میکنند.
پستیبلندیهای قمیشلو تحت تاثیر رشتهکوههایی قرار دارد که در امتداد شمالغربیــجنوبشرقی و تقریبا موازی با یکدیگر کشیده شدهاند. این ساختار طبیعی موجب شکلگیری چشماندازهای متنوعی از دشتها، تپهماهورها و ارتفاعات شده است. بر اساس مطالعات انجامشده، حدود ۵۷ درصد مساحت منطقه را دشتها، فلاتها و مخروطافکنههایی با شیب کمتر از ۵ درصد تشکیل میدهد و ۴۳ درصد باقیمانده شامل کوهستانهای مرتفع و تپهماهورهای کمارتفاع است.
اختلاف ارتفاع و شرایط اقلیمی متفاوت در نقاط مختلف قمیشلو، سه زیستگاه اصلی در این منطقه پدید آورده است. نخست زیستگاههای کوهستانی و برفگیر که زمستانهای سرد، تابستانهای معتدل و پوشش گیاهی متشکل از علفزارها، بوتهزارها و تکدرختان بنه و بادام دارد. این بخشها زیستگاه مطلوب کل و بز وحشی به شمار میروند و در ارتفاعات پایینتر نیز برای چرای قوچ و میش، بهویژه در فصل تابستان، شرایط مناسبی فراهم میکنند.
دومین زیستگاه مناطق تپهماهوری است که به دلیل شیب ملایم، آبوهوای معتدل، پوشش گیاهی مناسب و وجود آبشخورهای طبیعی و مصنوعی، از مهمترین زیستگاههای قوچ و میش وحشی محسوب میشود.
سومین زیستگاه، دشتها و عرصههای استپی منطقهاند. این دشتها اگرچه میان رشتهکوهها پراکندهاند، از طریق کریدورهای طبیعی به یکدیگر متصل میشوند و در تامین امنیت و منابع غذایی حیات وحش نقش مهمی دارند. این بخشها زیستگاه اصلی آهوی ایرانی، شاخصترین گونه دشتی قمیشلو، به شمار میروند. کارشناسان محیط زیست وجود چشمههای کوچک، پوشش گیاهی مناسب و امنیت نسبی منطقه را از مهمترین عوامل حفظ جمعیت آهو در این زیستگاهها میدانند.
علاوه بر آهوها که جمعیت آنها در قمیشلو بیش از دو هزار و ۵۰۰ فرد اعلام شده، تنوع زیستگاهها در این منطقه شکلگیری یکی از غنیترین مجموعههای جانوری در مرکز ایران را در پی داشته است. به طوری که تخمین زده میشود که دستکم دو هزار قوچ و میش در این ذخیرهگاه باشد. جمعیت بزهای وحشی نیز بیش از یک هزار براورد شده است. علاوه بر این، گونههایی همچون گرگ، کفتار راهراه، شغال، روباه، کبک و تیهو نیز در این منطقه زیست میکنند.
قمیشلو از نظر پوشش گیاهی نیز یکی از مناطق ارزشمند فلات مرکزی ایران به شمار میرود. این منطقه در قلمرو رویشی ایرانــتورانی قرار دارد و سیمای غالب آن را جوامع گیاهی استپی با بوتهزارهای درمنه و گون تشکیل میدهد. بر اساس آخرین مطالعات گیاهشناسی، تاکنون ۳۷۱ گونه گیاهی متعلق به ۲۴۴ جنس و ۶۳ تیره در این منطقه شناسایی شده است که در میان آنها، تیره کاسنی با ۴۴ گونه و ۳۳ جنس بیشترین تنوع را دارد. گونههایی مانند درمنه، گون، آنابازیس، نواعه و اسکاریولا از مهمترین گونههای گیاهی منطقه محسوب میشوند.
قمیشلو از طریق کریدورهای طبیعی با دیگر مناطق مهم حفاظتی از جمله پناهگاه حیات وحش موته در شمال، منطقه شکار ممنوع پلنگگالون و منطقه حفاظتشده دالانکوه هم در ارتباط است که در جابهجایی گونههای جانوری و حفظ تنوع ژنتیکی آنها نقش مهمی دارد.
وجود جمعیت قابلتوجه آهوی ایرانی، چشماندازهای طبیعی متنوع، پوشش گیاهی غنی، حیات وحش شاخص و آثار تاریخی ارزشمند، قمیشلو را به یکی از مهمترین مقاصد اکوتوریسم و پژوهشهای محیطزیستی در مرکز ایران تبدیل کرده که هر ساله میزبان پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان طبیعت از نقاط مختلف کشور است.
سنگنگارههای سههزار ساله قمیشلو
اهمیت قمیشلو تنها به تنوع زیستی و سابقه حفاظت محیطزیستی آن محدود نمیشود، بلکه شواهد باستانشناختی و تاریخی متعددی هم وجود دارد که نشان میدهد این منطقه از هزاران سال پیش محل حضور و فعالیت انسان بوده است.
از مهمترین آثار تاریخی این منطقه میتوان به سنگنگارههای قمیشلو اشاره کرد که قدمت آنها بیش از سه هزار سال براورد شده است. تاکنون وجود بیش از ۱۰۰ سنگنگاره منحصربهفرد در ارتفاعات پارک ملی قمیشلو در شهرستان تیران تایید شده است. به گفته محمد ناصریفرد، پژوهشگر سنگنگارههای ایران، این آثار شامل نقشهایی از انسان، بز کوهی، علائم خطی و نمادهای آیینی، بیش از سه هزار سال قدمت دارند. کارشناسان معتقدند این نقوش بازتابی از حضور جوامع انسانی اولیه در منطقه و فعالیتهایی مانند شکار آهو و بز کوهیاند.
پژوهشها نشان میدهد علائم خطی در میان نقوش کشفشده فراوانی بیشتری دارند؛ ویژگی که سنگنگارههای قمیشلو را از بسیاری نمونههای مشابه در دیگر نقاط ایران متمایز میکند. ناصریفرد همچنین معتقد است این آثار از نظر ساختار و مضامین با سنگنگارههای تیمره گلپایگان و حتی برخی نمونههای شناختهشده در ایالت کالیفرنیای آمریکا شباهتهایی دارند. با این حال هوازدگی طبیعی، انباشت نخالههای ساختمانی و ضایعات سنگبری در اطراف محوطه این آثار ارزشمند را با خطر تخریب روبرو کرده است.
در کنار این پیشینه کهن، قمیشلو آثار تاریخی متاخرتری نیز در خود جای داده است که مهمترین آنها به دوره قاجار بازمیگردد؛ یعنی همان زمانی که ظلالسلطان این منطقه را قرق کرد و دستور داد آنجا قلعهای ساخته شود.
این قلعه در مجاورت باتلاقها و نیزارهای گسترده منطقه ساخته شد و به همین دلیل «قمیشلو»، به معنای محل قرارگرفتن کنار نیزارها، نام گرفت. شکارگاه پیرامون آن نیز بهتدریج با همین نام شناخته شد.
افزون بر قلعه قمیشلو، آثار تاریخی دیگری همچون قلعه شاهماهور و قلعه یاور نیز در محدوده این منطقه قرار دارند که بخشی از میراث تاریخی آن را تشکیل میدهند.
ذخیرهگاههای زیستکره و ثبت در یونسکو
برنامه «انسان و زیستکره» یونسکو که از دهه ۱۹۷۰ آغاز شد، یکی از مهمترین برنامههای علمی و بیندولتی جهان در حوزه محیط زیست به شمار میرود. این برنامه با بهرهگیری از علوم طبیعی، علوم اجتماعی، اقتصاد و آموزش، میکوشد برای بهبود رابطه انسان و محیط زیست الگویی عملی ارائه کند و نشان دهد که توسعه اقتصادی و حفاظت از طبیعت الزاما در تقابل با یکدیگر قرار ندارند.
به طور کلی، ذخیرهگاه زیستکره به مناطق ارزشمند در خشکی، ساحل یا دریا گفته میشود که یونسکو در چارچوب برنامه «انسان و زیستکره» (MAB) به رسمیت میشناسد. تفاوت اصلی این مناطق با پارک ملیها یا مناطق حفاظتشده سنتی آن است که هدف از ایجاد آنها صرفا حفاظت از طبیعت نیست، بلکه تلاش میشود میان حفاظت از محیط زیست، توسعه اقتصادی و نیازهای جوامع انسانی تعادل برقرار شود.
برخلاف برخی الگوهای حفاظتی که حضور انسان را تهدیدی برای طبیعت تلقی میکنند، ذخیرهگاههای زیستکره بر این اصل استوارند که انسان و طبیعت میتوانند کنار یکدیگر به حیات خود ادامه دهند. از همین رو کارشناسان این مناطق را آزمایشگاههای زنده توسعه پایدار میدانند.
بر مبنای تعریف یونسکو، هر ذخیرهگاه زیستکره سه ماموریت اصلی را دنبال میکند: حفاظت از تنوع زیستی و اکوسیستمهای طبیعی، پاسداری از میراث فرهنگی و تاریخی و فراهم کردن زمینه توسعه پایدار برای جوامع محلی.
در چنین الگویی، به جای ایجاد حصاری میان انسان و طبیعت، تلاش میشود برای بهرهبرداری مسئولانه از منابع طبیعی، ایجاد اشتغال، رونق اقتصاد محلی و حفظ سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده شیوههایی طراحی و اجرا شود.
به باور یونسکو، ثبت یک منطقه در شبکه جهانی ذخیرهگاههای زیستکره میتواند برای منطقه و کشور میزبان آثار ملموسی به همراه داشته باشد. از جمله این مزایا میتوان به افزایش فرصتهای جذب سرمایهگذاری و حمایتهای بینالمللی، تقویت گردشگری پایدار و اکوتوریسم، گسترش همکاریهای علمی و پژوهشی، بهرهمندی از تبادل تجربیات جهانی و افزایش توان مناطق در مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی اشاره کرد. این ثبت جهانی معمولا حساسیت به طرحهای مخرب و تهدیدکننده محیط زیست و نظارت را بیشتر میکند.
در تصمیم امسال یونسکو، علاوه بر ذخیرهگاه زیستکره دالانکوهــقمیشلو در ایران، مناطق جدیدی در کشورهای آلبانی، الجزایر، آروبا، جمهوری آذربایجان، کامرون، کانادا، مغولستان، مونتهنگرو، پاراگوئه، فیلیپین، پرتغال، تیمور شرقی و ویتنام نیز به شبکه جهانی ذخیرهگاههای زیستکره پیوستند.
شورای هماهنگی بینالمللی برنامه انسان و زیستکره همچنین با گسترش قلمرو پنج ذخیرهگاه موجود در کشورهای چین، ایتالیا و اسپانیا موافقت کرد.
در نشست امسال یونسکو دو تصمیم کمسابقه نیز اتخاذ شد. نخست آنکه برای اولین بار یک شهر کامل، یعنی شهر کبک در کانادا، بهعنوان ذخیرهگاه زیستکره معرفی شد. دوم آنکه جزیره آروبا در منطقه کارائیب موفق شد کل قلمرو خود را تحت عنوان ذخیرهگاه زیستکره به ثبت برساند.
خالد العنانی، مدیرکل یونسکو، در بیانیهای به مناسبت اعلام ثبت ذخیرهگاههای جدید،تاکید کرد که گسترش این شبکه بخشی از پاسخ جهانی به بحرانهای اقلیمی و کاهش تنوع زیستی است. او با اشاره به نقش این مناطق در ایجاد تعادل میان توسعه و حفاظت از طبیعت اعلام کرد که ذخیرهگاههای زیستکره هر روز نشان میدهند بهبود کیفیت زندگی انسانها و حفاظت از محیط زیست نهتنها در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه میتوانند مکمل هم باشند.
